«Ηλέκτρα» του Σοφοκλή σε σκηνοθεσία Peter Stein

Το έργο:

 

Η «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή διαφέρει από τα αντίστοιχα έργα του Αισχύλου και του Ευριπίδη στο ότι δεν επικεντρώνεται αποκλειστικά στο θέμα της μητροκτονίας.

Υπάρχει μια πλατιά διαδεδομένη άποψη ότι απέναντι στο ιδιαίτερο βάρος της κεντρικής μορφής, το πρόβλημα της δικαίωσης της μητροκτονίας σ’ αυτήν την τραγωδία είναι εντελώς παραμερισμένο έως και αδιάφορο. Ο τρόπος με τον οποίο συσπειρώνονται άρρηκτα σε αυτό το έργο όλα τα δραματικά γεγονότα γύρω απ’ το μοναδικό κεντρικό πρόσωπο, δείχνει με την απόλυτη ενότητα περιεχομένου και μορφής, το κορύφωμα της κλασσικής τέχνης.

Ο ποιητής θέλησε να δώσει την οδύνη, το πάθος, την επιμονή και τη λύτρωση της ηρωίδας του και το πέτυχε καταρχήν, αν λάβουμε υπόψη ότι η σχεδόν συνεχής παρουσία της στη σκηνή είναι ο κύριος θεματικός άξονας του έργου. Μάλιστα, η τραγωδία του φέρει ως τίτλο το όνομα της Ηλέκτρας, αφού ο ποιητής θέλει να μας τονίσει τον βασικό αποδέκτη όλων των δεινών που ακολούθησαν το φόνο του Αγαμέμνονα.

Η Ηλέκτρα έχει βιώσει την πολυετή παρουσία του κακού. Εδώ, περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη τραγωδία, αναγνωρίζουμε πόσο η μεγάλη ηρωική μορφή που ξεπερνά τη μετριότητα του χορού, αποτελεί το κεντρικό ενδιαφέρον της ποίησης του Σοφοκλή. Η σύγκριση με τις άλλες μεγάλες γυναικείες μορφές που επεξεργάστηκε ο ποιητής, όπως η Αντιγόνη ή ο Οιδίπους Τύραννος είναι αυτονόητη αλλά σ’ αυτό εδώ το έργο εισάγεται ένα καινούργιο στοιχείο. Ο κόσμος των θεών είναι πάντα υπαρκτός, αλλά σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό έχει αποσυρθεί στο βάθος για να δώσει τη θέση του σ’ έναν νέο ψυχικό πλούτο, στη διείσδυση στα βαθύτερα ανθρώπινα προβλήματα, στο σημείο εκείνο όπου ο άνθρωπος υποχρεώνεται να βαδίσει ανεπηρέαστος στο δρόμο του ορθού, όπου όμως έχει διαταραχτεί σοβαρά η τάξη.

Η Ηλέκτρα μιλά με οξύτατη αυτογνωσία για το πως το άδικο που την περιβάλλει, την αναγκάζει να υπερβεί όλους τους φραγμούς που θα της έθεταν σ’ έναν κόσμο δικαίου η φύση και η ηθική:

Η συφορά, η συφορά μ’ ανάγκασε×

ξέρω και δε γελιέμαι στην οργή μου

αλλά και μες στη συφορά δε γίνεται

να πάψω να μανίζω,

όσο θα με κρατά η ζωή.

 …………………………………………..

Η βία μ’ αναγκάζει να το κάνω×

Συμπαθάτε.

……………………………………………………

Ανάγκη μες στη συφορά με συφορές να χτίζεις.

 

Νιώθει πως παρά τη φρίκη, η πράξη της είναι ορθή. Ο Σοφοκλής αποδέχεται το κακό και δεν προσπαθεί να το μειώσει. Αλλά μας υποβάλλει τη σκέψη πως το καθήκον το οποίο πρέπει να εκπληρώσουν η Ηλέκτρα κι ο Ορέστης και το οποίο προκαλεί φυσιολογικά τη φρίκη, είναι αναγκαίο και δίκαιο. Μόνο με τέτοια μέσα μπορεί να διορθωθεί η επικρατούσα κατάσταση. Και δείχνει με κάθε τρόπο πως η κατάσταση στο παλάτι των Ατρειδών είναι τρομακτική.

Η Ηλέκτρα είναι το ζωντανό παράδειγμα του πως ένας ευγενικός χαρακτήρας μπορεί να οδηγηθεί σε ακραία πάθη εξαιτίας της κακίας των άλλων. Η έλλειψη σεμνότητας, το μίσος της για τη μητέρα της, τα ξεσπάσματα αυθάδειας και ανυπακοής την καθιστούν το κατάλληλο όργανο εκδίκησης.

Νιώθει τόσο έντονη την επιθυμία για εκδίκηση επειδή είναι σχεδόν μόνη. Η αδερφή της διστάζει να τη βοηθήσει κι ο αδερφός της είναι μακριά. Κι όμως, εναποθέτει όλες τις ελπίδες της πάνω του και προσεύχεται στους θεούς του κάτω κόσμου για την επάνοδο του, νιώθοντας πως η ζωή της χάνεται μέσα στην ατέλειωτη προσμονή του ερχομού του.

Γι’ αυτό, το καθήκον της εκδίκησης είναι αφηρημένο δίκαιο για τον Ορέστη, ενώ για την Ηλέκτρα πηγάζει από μια εσωτερική γνώση και από έντονα προσωπικά συναισθήματα.

Μετά τη σκηνή της αναγνώρισης, που τόσο σοφά τοποθετήθηκε απ’ τον Σοφοκλή την καίρια στιγμή προκειμένου ν’ αντιπαρατάξει στο μίσος και την οργή, την πίστη και την αγάπη, η Ηλέκτρα αλλάζει. Περνάει απ’ το μίσος στην αγάπη, από την απελπισία στην ελπίδα, απ’ τη μοναξιά στη συντροφικότητα.

Η παράσταση:

 

Η κατά Στάιν «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή υπήρξε αδιαμφισβήτητα το γεγονός της χρονιάς. Συμπαραγωγή του Ελληνικού φεστιβάλ με το Εθνικό θέατρο για πρώτη φορά, η «Ηλέκτρα» υπήρξε το τελευταίο όραμα του Νίκου Κούρκουλου και η τελευταία του υπογραφή ως καλλιτεχνικού διευθυντή του Εθνικού Θεάτρου μολονότι δεν έζησε αρκετά για να τη δει να παίνει σάρκα και οστά στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου στις 10 και 11 Αυγούστου.

Σε τέτοια καλλιτεχνικά γεγονότα μείζονος σημασίας που ο μύθος τους προηγείται  της τέλεσης τους αφού τον δρόμο τους έχουν στρώσει δεκάδες δημοσιεύματα και συνεντεύξεις, το κοινό προϊδεάζεται και περιμένει να ξεσπάσει σε ηχηρό και λυτρωτικό χειροκρότημα.

Δεν είδα- δυστυχώς- την «Ηλέκτρα» στον φυσικό της χώρο, στην Επίδαυρο δηλαδή, αλλά απ’ αυτά που διάβασα, το  χειροκρότημα πήγε όλο δικαίως στην πρωταγωνίστρια.

Είδα την «Ηλέκτρα» λίγες βδομάδες αργότερα, στη Νίκαια, έχοντας γνώση ότι μεγάλο μέρος της ατμόσφαιρας του έργου χάνεται σε άλλους χώρους πέραν της Επιδαύρου. Διαφέρουν το κοινό, ο ήχος, τα  μεγέθη. Οφείλω όμως να επισημάνω ότι αυτήν τη φορά, το κοινό στο Κατράκειο της Νίκαιας επέδειξε τον δέοντα θεατρικό σεβασμό.

Ο Στάιν σκηνοθέτησε «νοικοκυρεμένα» τον Σοφοκλή. Ούτε ακρότητες είδαμε εδώ, ούτε μεταμοντέρνο, ούτε ασέβεια προς το κείμενο και τον μύθο. Την άποψη του άλλωστε για το ήθος της κεντρικής ηρωίδας, τη δίνει με πολύ σαφή τρόπο στο πρόγραμμα της παράστασης.

Η Ηλέκτρα του Σοφοκλή είναι ένα έργο εκδίκησης σε αντίθεση με τα έργα του Ευριπίδη και του Αισχύλου […]. Η Ηλέκτρα μπορεί λοιπόν να θεωρηθεί υστερικό πρόσωπο, αλλά η υστερία της είναι μια μεταφορά των διαστάσεων του πόνου που μπορεί ν΄αντέξει η ανθρώπινη ψυχή. Δεν μπορούμε να μην την θαυμάσουμε αλλά δεν μπορούμε και να μην πάρουμε τις αποστάσεις μας απ’ αυτή.

Συνεπώς, απ’ τα παραπάνω καταλαβαίνουμε εύκολα ότι αυτή- η κατάσταση της υστερίας- υπήρξε και η κεντρική σκηνοθετική του γραμμή. Σε αντίθεση μ’ αυτήν την υστερική και εξοργισμένη Ηλέκτρα, κινήθηκε η Χρυσόθεμη, χαρακτήρας ήπιων τόνων, έτοιμη να συμβιβαστεί. Εδώ να επισημάνω ότι η Κόρα Καρβούνη υπήρξε η καλύτερη Χρυσόθεμη που έχω δει και κατόρθωσε να δώσει σκηνική υπόσταση σ’ έναν μάλλον άχαρο και δευτερεύοντα ρόλο που ο Σοφοκλής σχεδίασε για να εξάρει τη συμπεριφορά και το ήθος της Ηλέκτρας.  

Η κατά Στάιν Ρίτα Χέιγουρθ – Κλυταιμνήστρα της Καριοφυλλιάς Καραμπέτη υπήρξε εικόνα και ρόλος που ερχόταν σε τέλεια αντίθεση με τη βρώμικη, θαμπή κι ανέραστη Ηλέκτρα. Ο Στάιν ήθελε να δώσει στην Κλυταιμνήστρα πολιτικό και έντονα σεξουαλικό κύρος. Στη στιχομυθία μάνας και κόρης, η Κλυταιμνήστρα αλώνιζε τη σκηνή με αυτοπεποίθηση κόντρα στην στερημένη Ηλέκτρα (α- λεκτρον: χωρίς κρεββάτι). Η οδηγία του Στάιν στη διδασκαλία των ηθοποιών ήταν να αντιδράει  η Ηλέκτρα σαν να έχει μόλις μυρίσει τα εσώρουχα της μητέρας της.

Ο Παιδαγωγός του Γιάννη Φέρτη υπήρξε μεστός και με πλήρη κυριαρχία των εκφραστικών του μέσων. Ο Αίγισθος – Λάζαρος Γεωργακόπουλος πήγε να κάνει μανιέρα κακού και ελαφρώς παράφρονα κι αυτό δεν πέρασε στο κοινό. Αφήνω για το τέλος τον Ορέστη. Κατά τη γνώμη μου ο Αποστόλης Τότσικας δεν είναι ακόμα έτοιμος για τους μεγάλους ρόλους και υπήρξε τρανταχτή απόδειξη του ότι η τηλεοπτική επιτυχία δεν εξαργυρώνεται επιτυχώς στο αρχαίο δραματολόγιο.

Η Στεφανία Γουλιώτη υπήρξε μια Ηλέκτρα αποκάλυψη τόσο για το νεαρό της ηλικίας της, όσο και για τη δύναμη με την οποία ενδύθηκε τον ρόλο. Δικαιώθηκα όταν διαπίστωσα ότι την είχα δει να παίζει Ιώ σε ηλικία 14 χρονών στον «Προμηθέα Δεσμώτη» σε μια ερασιτεχνική παιδική παράσταση υπό τη σκηνοθετική μπαγκέτα της Κυβέλης Μυράτ. Η 14χρονη τότε Στεφανία, με είχε εντυπωσιάσει με την σοβαρή και «έμπειρη» ερμηνεία της και ήρθε σήμερα, δεκατρία χρόνια αργότερα να δείξει ότι «εγενήθη ημίν ηθοποιός».

Ο χορός στη παράσταση του Στάιν μου φάνηκε αμήχανος και μέτριος. Αν και η ομαδική εκφορά του λόγου από πολλούς επικρίθηκε με την αιτιολογία ότι θύμιζε βιενέζικη οπερέτα και γερμανικό καμπαρέ, εμένα με ενόχλησε περισσότερο η σκηνική του ανυπαρξία.

Αφήνω για το τέλος το σκηνικό του Διονύση Φωτόπουλου με το βοσκοτόπι έξω από το παλάτι των Μυκηνών, υπακούοντας στη γραμμή Στάιν που είχε κατά νου να εμφανίσει επί σκηνής ένα κοπάδι γίδια. Αυτού του είδους τον νατουραλισμό τον βρίσκω εντελώς περιττό σε αρχαία τραγωδία και εν πάση περιπτώση θα τον ανεχόμουν περισσότερο αν μιλούσαμε για την Ηλέκτρα των αγρών ή αλλιώς την «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη.

Ευτυχώς, η είσοδος των κατά τα άλλα συμπαθών τετραπόδων ευτυχώς δεν πραγματοποιήθηκε κι έτσι αρκεστήκαμε στα άχυρα και τις ποτίστρες.

Η πρωτότυπη μουσική του Alessandro Nidi ήταν σε αρμονική συνύπραξη με την παράσταση, ενώ για τη μετάφραση του Βολανάκη που παρουσιάστηκε εδώ σε επεξεργασία Μάρκαρη, αν και κατηγορήθηκε ευρέως, δεν μπορώ να πω ότι ήταν κακή, πλην κάποιων αδόκιμων λέξεων και εκφράσεων.

Κλείνω κάνοντας μια διαπίστωση: Πριν δω την παράσταση είχα την ακλόνητη πεποίθηση ότι θα ήταν εξαιρετικά κακή και τούτο το στήριζα στο ότι κατά τη γνώμη μου δεν μπορεί να βγεί καλό αποτέλεσμα όταν ο σκηνοθέτης δεν γνωρίζει τη γλώσσα των ηθοποιών. Η γλώσσα με το ηχόχρωμα και τις ιδιαίτερες αποχρώσεις της, είναι το υπ’ αριθμόν ένα εργαλείο στο θέατρο και ως εκ τούτου αυτός που θα βάλει την τελική υπογραφή (ο σκηνοθέτης) πρέπει να είναι σε θέση να κατανοεί πλήρως.

Ευτυχώς, εδώ διαψεύστηκα. Τα σκηνοθετικά ελαττώματα της Ηλέκτρας που άπτονται κατά κύριο λόγο στην κατηγορία της φόρμας, του ήθους και της διάνοιας της τραγωδίας, δεν είχαν να κάνουν με την υποκριτική δεινότητα των ηθοποιών στην πλειονότητα τους και ως εκ τούτου θεωρώ ότι παρακολουθήσαμε μια αξιοπρεπή σοφόκλεια με έντονα γερμανικές όμως πινελιές «Ηλέκτρα».


 

Advertisements

8 Responses to “«Ηλέκτρα» του Σοφοκλή σε σκηνοθεσία Peter Stein”


  1. 1 αλκιμήδη Σεπτεμβρίου 5, 2007 στο 4:54 μμ

    Ζηλεύω, ζηλεύω πολύ. Ήθελα να το δω, δε μου βγήκε, τώρα που διαβαζω τις εντυπώσεις σου, μετανιώνω που δε το κυνήγησα.

  2. 2 renata Σεπτεμβρίου 6, 2007 στο 2:51 μμ

    Εγώ το είδα την Κυριακή! Εξαιρετική η παρουσίασή σου! 🙂

  3. 3 αλεπού Σεπτεμβρίου 7, 2007 στο 3:48 μμ

    @αλκιμήδη
    και δυστυχώς οι επόμενοι σταθμοί της περιοδείας είναι Σεούλ και Νέα Υόρκη
    @renata
    Ευχαριστώ πολύ- πολύ 🙂

  4. 5 αλκιμήδη Σεπτεμβρίου 11, 2007 στο 2:56 μμ

    Κι όμως!
    έκτατη παράσταση στο θέατρο Πέτρας για τους πυρόπληκτους
    Νομίζω 4 Οκτωβρίου

  5. 6 rodoula-kelly Σεπτεμβρίου 29, 2007 στο 4:36 μμ

    Tην είδα την παράσταση χθες το βράδι στη Κέρκυρα.
    Μου άρεσε συνολικά.
    -εξαιρετική η Γουλιώτη.
    -Η Καρβούνη,προσωπικά μου άρεσε περισότερο απ’όλους.
    -Λίγος ο Τότσικας
    -Η Καρυοφυλλιά ..κατι δεν..καπως επίπεδα έβγαιναν τα συναισθήματα,σαν μη σωστά καθοδηγημένη από το σκηνοθέτη μου φάνηκε..
    -Το θεατρικό εκτόπισμα του Φέρτη είναι ΑΝΑΜΦΙΣΒΗΤΗΤΟ
    -Ο Γεωργακόπουλος έχει παρουσία,εκπέμπει κάτι.
    Και ο χορός συνολικά μου άρεσε επίσης.
    ΑΥΤΑΑΑΑΑ

  6. 7 alepou Οκτώβριος 2, 2007 στο 1:29 μμ

    @αλκιμήση
    Σπεύσε!
    @rodoula-kelly
    σ’ ευχαριστώ για το σχόλιο!


  1. 1 Αρχή φθινοπώρου « Αναγεννημένη Παράθεση σε Σεπτεμβρίου 6, 2007 στο 4:00 μμ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s




Επισκεψιμότητα

  • 197,108 hits

Αρχείο


Αρέσει σε %d bloggers: