Λαϊκό Θέατρο: Οι καταβολές του Καραγκιόζη

Η εκδημία του Ευγένιου Σπαθάρη είναι η αφορμή να γράψω εδώ δυο λόγια για το θέατρο σκιών που εντάσσεται επιστημονικά σε μια ευρύτερη κατηγορία, αυτήν του εξελιγμένου λαϊκού θεάτρου.

Το θέατρο σκιών ανάγεται σε προϊστορικά ακόμη χρόνια, όταν τεχνητά και μιμικά σχήματα δημιουργούνταν με τα χέρια από την αναμμένη φωτιά στα σπήλαια των ανθρώπων της νεολιθικής εποχής. Για το θέμα καταγωγής του θεάτρου σκιών έχει αναφερθεί η αρχαιότητα ή ακόμα και το Βυζάντιο, χωρίς όμως να αποδεικνύεται από επίσημες πηγές.  Υπάρχει θέατρο σκιών στην Αίγυπτο, πριν την κατάκτηση της από τις τουρκικές φυλές τον 17ο αιώνα.

Επίσης επιστημονικά δεν έχει διαλευκανθεί αν χάρη στη μετακίνηση των τουρκικών φυλών από την Ινδία ή την Κίνα. διαδόθηκε το θέατρο σκιών στην Μεσόγειο. Τέλος είναι πιθανή και η διάδοση του θεάτρου μέσω των τσιγγάνων.

Όπως και να’ χει πάντως, ο τουρκικός καραγκιόζης ή Karagoz καμία σχέση δεν είχε με τον ήρωα που εμείς αγαπήσαμε.

Πρώτα απ’ όλα ήταν ένα φαλλικό σύμβολο (αξίζει να σημειωθεί ότι η χαρακτηριστική του κίνηση με το χέρι που κουνάει, ήταν στην πραγματικότητα o φαλλός του). Στον τουρκικό Karagoz, συναντούμε επίσης τον λόγιο Hacivat, την πονηρή πόρνη Zene,τον κομψευόμενο Celebi, τον σακάτη νάνο Beberuchi και τον πάντα μεθυσμένο χωροφύλακα Tuszus Deli Bekir που φέρνει συνήθως το βίαιο τέλος της παράστασης. Οι διαλεκτικοί κωμικοί τύποι του τουρκικού μπερντέ, ο Baba Himmet από τα βουνά της Ανατολής, ο Λάζος, ο Rumelili από τα Βαλκάνια, ο Κούρδος, ο Τάρταρος, ο Τσιγγάνος, ο Πέρσης, ο Άραβας, ο Αρμένης κι ο Εβραίος αντικαθρεφτίζουν πιστά την κοινωνική σύσταση του παραδοσιακού μαχαλά της Κωνσταντινούπολης στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.

Ακόμα και τα θέματα προέρχονται από ιστορικά γεγονότα που αφορούν την κλειστή μικροκοινωνία όπως πχ οι συχνές βιαιοπραγίες των Γενίτσαρων εις βάρος του πληθυσμού της Πόλης. Ο χαρακτήρας των παραστάσεων ήταν έντονα αριστοφανικός, τα αστεία φαλλικά και το χιούμορ αισχρό.

Ο τουρκικός Karagoz δεν ήταν μόνο λαϊκό θέατρο αλλά και αυλική διασκέδαση.

Ο Καραγκιόζης λοιπόν παιζόταν σε όλες τις Βαλκανικές κτήσεις της Οθωμανικής αυτοκρατορίες. Μ’ αυτό το σκεπτικό, οπωσδήποτε είχε έρθει και στην Ελλάδα. Κάποιος Άγγλος περιηγητής αναφέρει ότι στα  Γιάννενα το 1809 είδε παράσταση πριν το ραμαζάνι. «Σε ρυπαρό καφενείο παίζει ένας Εβραίος μπροστά στα παιδιά»

Στην απελευθερωμένη Ελλάδα, η πρώτη μαρτυρία αφορά στο 1834 στην Αθήνα. «Δεν υπήρχε καμιά θεατρική ζωή. Μόνον ο Καραγκιόζης είχε κατασκηνώσει εις ρυπαρόν τι καφενείον[…]»

 Η καταλυτική στιγμή όμως για την εδραίωση του Καραγκιόζη στην Ελλάδα και την τεράστια απήχηση που είχε στα επόμενα χρόνια, έρχεται με τη μεταρρύθμιση του Μίμαρου το 1890. Η συμβολή του Μίμαρου ήταν σπουδαία με την έννοια ότι ο Καραγκιόζης θα είχε σε διαφορετική περίπτωση εξαφανιστεί όπως και σε όλες τις περιφέρειες της τέως Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά και στην ίδια την Τουρκία.

Οι νέοι τύποι του μπερντέ είναι ο Μπάρμπα Γιώργος, ο Σιορ Διονύσιος, ο Σταύρακας.  Τα νέα έργα πολλές φορές βασίζονται πάνω σε μια παλιά τουρκική υπόθεση, αλλά αντλούν κι από τη νεοελληνική λαϊκή μυθιστορία, από τον Μεγαλέξανδρο ως το ’21, τους τσοπάνους, τον υπόκοσμο των πόλεων, το αστικό καφενείο, κά ακόμα και από υποθέσεις επικαιρότητας, όπως τη δολοφονία Αθανασόπουλου.

Έτσι, με την πάροδο του χρόνου, ο Καραγκιόζης απευθύνεται  σ’ ένα ευρύ κοινό κι αποκτά μέσα σε λίγα χρόνια εξαιρετικά μεγάλη κοινωνική λειτουργικότητα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι απ’ το 1900 ως το 1930 ο ταπεινός Καραγκιόζης διασκέδαζε ένα κοινό πολλαπλάσιο σε σύγκριση με όλα τα άλλα θέατρα μαζί. Πραγματικό λαϊκό θέατρο δηλαδή και σημαντικό γεγονός στη ζωή της θεατρικής ιστορίας της Ελλάδας. Το κοινό επίσης είχε μια πολλαπλή λειτουργικότητα με την έννοια της αναφοράς στα παραδοσιακά θέματα του λαϊκού πολιτισμού, την επιβεβαίωση παραδοσιακών αξιών, την πολιτική σάτιρα, την κοινωνική κριτική. Ο κόσμος είχε ακόμα και τη δυνατότητα να επεμβαίνει για να ρυθμίζει τη δημιουργία του καραγκιοζοπαίχτη αφού πρόκειται για αυτοσχέδιο θέατρο. Ο καραγκιοζοπαίχτης ρύθμιζε πάντα την παράσταση του ανάλογα με την απήχηση που αυτή είχε στο εκάστοτε κοινό του. Έτσι μπορούμε να μιλάμε για λαϊκή συνδημιουργία που συνετέλεσε στην εξάπλωση και τη δημοφιλία του καραγκιόζη μέχρι περίπου τις μέρες μας.

Στη σημερινή εποχή, ο καραγκιόζης δεν εκφράζει πια το σύνολο του κοινού με τον τρόπο που το έκανε παλιότερα. Χάνεται δηλαδή ο κοινωνικός, λαϊκός έλεγχος για τη δημιουργία του καλλιτέχνη καθώς και η συγκεκριμένη λειτουργικότητα του αυθεντικού λαϊκού θεάτρου.

Στοιχεία για το κείμενο αντλήθηκαν από: Πούχνερ, Βάλτερ. «Λαϊκό θέατρο στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια». Αθήνα: Πατάκης 1989.

Advertisements

4 Responses to “Λαϊκό Θέατρο: Οι καταβολές του Καραγκιόζη”


  1. 1 Кроткая Μαΐου 11, 2009 στο 2:31 μμ

    Πολύ ενδιαφέροντα όλα αυτά.
    Να συμπληρώσω πως στα τούρκικα, Καραγκιόζης σημαίνει «Μαυρομάτης».

  2. 2 renata Μαΐου 11, 2009 στο 2:32 μμ

    Μπράβο!! 😀

    Ψάχνοντας πριν χρόνια στο δίκτυο για πληροφορίες (σχολική παρουσίαση) με την έξελιξη του θ.σκιών, η συμβολή του Μίμαρου και γενικά το πώς «μεταμορφώθηκε» ο Καραγκιόζης στον γνωστό μας ήρωα, απουσίαζε.

  3. 3 alepou Μαΐου 11, 2009 στο 8:19 μμ

    @krotkaya
    Πολύ σωστά! Ναι, πράγματι, σημαίνει μαυρομάτης.
    @renata
    Αν ξαναχρειαστείς, ή κλέψε ελεύθερα 😉 ή πες μου να σου δώσω υλικό 🙂

  4. 4 renata Μαΐου 11, 2009 στο 10:07 μμ

    Αν χρειαστεί θα στο ζητήσω σίγουρα. 😉


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s




Επισκεψιμότητα

  • 195,833 hits

Αρχείο


Αρέσει σε %d bloggers: