Θέατρο ΝΟ – «Νέκυια» (απ’ τη ραψωδία λ της Οδύσσειας) στο Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου

IMG_1851

Η ραψωδία λ της Οδύσσειας, η επονομαζόμενη και Νέκυια ή Νεκυομαντεία αφορά στην κάθοδο του Οδυσσέα στον Άδη προκειμένου να πάρει χρησμό απ’ τον Τειρεσία για τη συνέχιση του ταξιδιού του. Ο ομηρικός ήρωας επικουρούμενος απ’ την Κίρκη πηγαίνει στη χώρα των Κιμμερίων (ο Όμηρος αναφέρεται στους Κιμμέριους ως έναν λαό σε βόρεια μέρη όπου η μέρα διαρκεί μόνο μια ώρα) που θεωρείτο απ’ τους αρχαίους ως το σημείο εισόδου στον Άδη).

Η κάθοδος στον Άδη δεν γίνεται χωρίς λόγο. Φαντάζει μάλιστα ως προϋπόθεση για τον νόστο του Ομηρικού Οδυσσέα. Ο ήρωας πρέπει να καταδυθεί στα σκοτάδια, να γνωρίσει το άγνωστο και να συμφιλιωθεί ίσως με το παρελθόν του για να μπορέσει να καταλάβει και να συνεχίσει. Είναι με άλλα λόγια μια άνω τελεία στην μέχρι εκείνη τη στιγμή ζωή του, ένας προσωρινός θάνατος αναγκαίος γι’ ανασυγκρότηση κι αυτογνωσία.

Στον Άδη θα συναντήσει γνώριμα πρόσωπα. Πρώτα έρχονται οι ψυχές των γυναικών, η Αλκμήνη, η Ιοκάστη, η Φαίδρα, η Αριάδνη. Έπειτα, οι ανδρικές ψυχές, ο Ηρακλής, ο Μίνως, ο Ωρίων, ο Τάνταλος, ο Σίσυφος αλλά και οι συμπολεμιστές του στην Τροία Αγαμέμων, Αχιλλέας, Αίας. Ξαναβρίσκει τον σύντροφο Ελπήνορα που τον ξέχασαν φεύγοντας απ’ τον νησί της Κίρκης και που εκείνος παρασυρμένος απ’ τις ηδονές και τη μέθη της Θεάς έπεσε απ’ τη στέγη του ανακτόρου της και σκοτώθηκε παραμένοντας άταφος. Ο Ελπήνορας θα ζητήσει απ’ τον Οδυσσέα μια κανονική ταφή όταν ο τελευταίος επιστρέψει στον απάνω κόσμο.

Την πιο σημαντική όμως συνάντηση ο Οδυσσέας θα την έχει όταν βρει τη μητέρα του αγνοώντας μάλιστα ότι εκείνη είχε πια πεθάνει. Αυτή λοιπόν η κάθοδος σηματοδοτεί εδώ και μια αναγέννηση καθαρά υπαρξιακού χαρακτήρα. Ο Οδυσσέας δεν μπορεί να επιστρέψει στη μήτρα και να έρθει στο φως μέσα απ’ αυτήν, αλλά μπορεί να «συνομιλήσει» με την ψυχή της μητέρας του πριν αρχίσει ν’ αναδύεται. Η Αντίκλεια εδώ λειτουργεί σαν το όχημα του στη ζωή και πάλι. Το σύμβολο της μάνας σαν αγωγός και σημείο αναφοράς. Ο Οδυσσέας πρέπει να επαναπροσδιοριστεί στη ζωή μέσα απ’ την ασφάλεια της μητρικής φιγούρας.

H Νέκυια όμως είναι και σαν όνειρο. Μοιάζει να κοιμάται λίγο ο Οδυσσέας σαν να θέλει να ξεκουραστεί προτού να ριχτεί πάλι στον αγώνα για την επιστροφή του. Άλλωστε ο ύπνος κι ο θάνατος ήταν αδέρφια σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία…

Αν λοιπόν σκεφτεί κανείς αυτό το μυστηριακό περιβάλλον της Νέκυιας με την θεματολογία του Νο που στοχεύει στη δημιουργία απώλειας, περισυλλογής, γαλήνης, βρίσκει ένα ιδανικό πλαίσιο που δίνει την αφορμή στο ιαπωνικό θέατρο να καταπιαστεί με κάτι που δεν είναι Νο. Γιατί αυτή η συνάντηση (σ.σ του Νο με το έπος) συμβαίνει για πρώτη φορά και η Νέκυια φαντάζει ως η ιδανικότερη ραψωδία για το σύμπαν του θεάτρου Νο.
[…]Στο Νο κάθε θεατής γίνεται μάρτυρας στη γέννηση μιας συγκίνησης, στην πορεία προς την κορύφωση της. Η δραματική εξέλιξη είναι υποτυπώδης. Μόνο η μνήμη της δράσης υπάρχει. Κυριαρχεί μια ψυχική κατάσταση σχεδόν ακίνητη, μετέωρη, μια νάρκωση. Υπάρχει ακινησία στα δράματα του Νο. Σ’ αυτά τα ποτισμένα με θάνατο έργα, η κορύφωση κατορθώνεται με περιορισμένα μέσα […]

Οι ραψωδίες του Ομήρου δεν είναι δράματα και δεν προορίζονταν για παράσταση αλλά μόνο γι’ απαγγελία. Στην Επίδαυρο βέβαια παρασταίνονταν αποκλειστικά τραγωδίες κι ο μέσος δυτικός θεατής είναι εξοικειωμένος μ’ αυτόν τον τύπο παράστασης, οπότε για να βρούμε έναν δρόμο προσέγγισης στην ερμηνεία της Νέκυιας μέσα απ’ το κλειστό σύμπαν του Νο, θα ήταν βοηθητικό να επικαλεστούμε όσα ξέρουμε για το αρχαίο δράμα.

Μελετώντας και τα δύο είδη, εύκολα θα εντοπίσει κανείς τις δομικές αναλογίες μεταξύ τους. Και τα δύο παρουσιάζονταν στο φως της ημέρας. Και τα δύο χρειάστηκαν διεργασίες αρκετών αιώνων μέχρι να γεννηθούν. Και τα δύο έλκουν την καταγωγή τους από θρησκευτικά δρώμενα και λαϊκές μορφές διασκέδασης• στο μεν Νο ανιχνεύει κανείς ρίζες σε βουδιστικές τελετουργίες, χορούς και παντομίμες της αυλής, στο δε αρχαίο δράμα απαντά κανείς τον διθύραμβο που ήταν ύμνος προς τον Θεό Διόνυσο και τελείτο μέσα σε ενθουσιώδη κι ενίοτε οργιώδη ατμόσφαιρα κατά τις λαϊκές γιορτές της υπαίθρου.

Και τα δύο έχουν αυστηρή μορφή. Το αρχαίο δράμα έχει τα κατά ποιόν και ποσόν μέρη όπως επιστημονικά τα κατέταξε ο Αριστοτέλης. Το Νο αποτελείται από δυο μέρη στα οποία παρεμβάλλεται ένα ιντερλούδιο. Το Νο έχει έναν πρωταγωνιστή (σιτέ) που απαγγέλει, χορεύει, παριστάνει, μιμείται και με τη συνδρομή του δευτεραγωνιστή (ουάκι) και μιας τετραμελούς μουσικής μπάντας υπακούει σε ένα προκαθορισμένο τυπικό. Δεν υπάρχει αυτοσχεδιασμός. Το αρχαίο δράμα ξεκινά με έναν υποκριτή από την εποχή του Θέσπη ως τον Αισχύλο που τους έκανε δύο ενώ φτάνει τους τρεις με τον Σοφοκλή – την περίοδο της μεγάλης ακμής του. Παράλληλα, αυξάνεται συν τω χρόνω κι ο αριθμός του χορού που από 12 καταλήγει σε 15 μέλη. Και στα δύο είδη, οι υποκριτές φορούν μάσκα ενώ παίζουν μόνο άνδρες που υποδύονται και τους γυναικείους ρόλους. Τυποποίηση υπάρχει και στο σκηνικό και την ενδυμασία.

Ωστόσο, αν και οι ομοιότητες είναι πολλές, οι διαφορές είναι ουσιαστικές και θεμελιώδεις σε βαθμό που το Νο είναι ανοίκειο τόσο στον θεατή της Δύσης όσο και στον μέσο Ιάπωνα. Εντυπωσιακό είναι το ότι η γλώσσα του Νο είναι ακατανόητη στους σημερινούς Ιάπωνες κι όχι με την έννοια που θα ήταν στους σημερινούς Έλληνες η αρχαία ελληνική, η οποία μεν δεν μιλιέται, αλλά γραπτώς αναγνωρίζεται και κατανοείται.

Το ιδεόγραμμα Νο σημαίνει επιδεξιότητα δύναμη ταλέντο, παράσταση. Το θεατρικό είδος Νο χαρακτηρίζεται από την απουσία δράσης. Το πιο δύσκολο πράγμα στο Νο είναι το βάδισμα πάνω στη σκηνή. Για τους Ιάπωνες, αυτός ο τελετουργικός τρόπος περπατήματος είναι ένας μακρύς διάδρομος τρομαχτικής ακρίβειας που βαραίνει ακόμα περισσότερο αν αναλογιστεί κανείς ότι το Νο πατάει πάνω σε φόρμα και δεν ανανεώνεται.
Ο τρόπος εισόδου στη σκηνή κι εξόδου μαρτυράει κάπως αυτή τη φόρμα. Έχουμε ένα πρώτο επίπεδο που είναι η αίθουσα του καθρέφτη όπου γίνεται η προετοιμασία, έναν μακρύ διάδρομο που οδηγεί στην κύρια σκηνή και μετά μέσα σ’ αυτήν τις θέσεις των υποκριτών , του χορού και των μουσικών.

FullSizeRender

Δεν είμαι σε θέση να κατανοήσω που ξεκινά και που τελειώνει η σκηνοθετική παρέμβαση του Μαρμαρινού σ’ έναν τόσο αυστηρό θεατρικό κώδικα η εκπαίδευση του οποίου ξεκινά απ’ την ηλικία των τριών χρόνων. Είναι δεδομένο ότι δεν ασχολήθηκε καθόλου με τα δομικά μέρη του Νο, με τον τρόπο της κίνησης π.χ ή της εκφοράς- πολλώ δε μάλλον που η παράσταση παίχτηκε στα ιαπωνικά- αλλά εικάζω ότι λειτούργησε διαφωτιστικά στους ιάπωνες καλλιτέχνες σχετικά με τις λεπτομέρειες της Οδύσσειας και τους οικείους στα καθ’ ημάς μύθους.

Αλλά και για τους Ιάπωνες η παράσταση της Νέκυιας ήταν μια αναζήτηση στα σημεία της αφετηρίας του θεάτρου και μια δυνατότητα να συναντηθούν δυο κορυφαίες πολιτισμικές εκφράσεις επί σκηνής, όπως δήλωσε ο Rokuro Gensho Umewaka, 56ος Μέγας Δάσκαλος του Νο.

Η συνύπαρξη του θεάτρου Νο με το Ομηρικό έπος στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου ήταν μια ευτυχισμένη στιγμή και συγχρόνως μια παρατήρηση στον τρόπο που ένας δυτικός θεατής παρακολουθεί σε μια άγνωστη του γλώσσα μια παράσταση άλλης φόρμας. Συγχρόνως, ήταν διαφωτιστική για τον σεβασμό με τον οποίον οι Ιάπωνες λειτούργησαν μέσα στον χώρο του θεάτρου. Η είσοδος κι ή έξοδος των καλλιτεχνών αλλά κι η υπόκλιση στο τέλος δεν εμπεριείχαν καμία φιοριτούρα και κανέναν θεατρικό ακκισμό.

Μέσα στην υποβλητικότητα που γεννάει στον θεατή η Επίδαυρος – ιδιαιτέρως εκείνες τις στιγμές πριν την έναρξη της παράστασης, όταν χαμηλώνουν τα φώτα κι ακούγονται μόνο τα τζιτζίκια- δυο μεγάλοι πολιτισμοί συναντήθηκαν (είχε προηγηθεί σκηνικά η παρουσίαση της παράστασης στο Τόκιο, στο Εθνικό θέατρο του Νο) κι όσοι βρεθήκαμε εκεί αισθανθήκαμε το ρίγος της συγκίνησης γι’ αυτή την σπάνια θεατρική στιγμή.

Θέατρο ΝΟ – Μιχαήλ Μαρμαρινός – Rokuro Gensho Umewaka
Νέκυια (βασισμένο στη ραψωδία λ της Οδύσσειας του Ομήρου)

Στα Ιαπωνικά με Ελληνικούς & Αγγλικούς υπέρτιτλους.

Κείμενα στα ιαπωνικά: Kenichi Kasai
Μετάφραση: Δ.Ν. Μαρωνίτης
Σκηνοθεσία – Δραματουργική επεξεργασία: Μιχαήλ Μαρμαρινός σε συνεργασία με τον Rokuro Gensho Umewaka
Σκηνικά: Εύα Μανιδάκη
Σχεδιασμός φωτισμών: Ελευθερία Ντεκώ
Σχεδιασμός ήχου: Κώστας Μπώκος- Studio 19
Οργάνωση παραγωγής: Ρένα Ανδρεαδάκη
Υπέρτιτλοι: Παναγιώτης Ευαγγελίδης
Διεύθυνση σκηνής: Masaharu Tabikawa
Βοηθοί Σκηνογράφου: Θάλεια Μέλισσα, Μυρτώ Μεγαρίτου

Ερμηνεύουν οι ηθοποιοί:
Rokuro Gensho Umewaka, Yoshimasa Kanze, Norishige Yamamoto, Norihide Yamamoto, Seigo Mikuriya, Masamichi Yamazaki, Yasuharu Odagiri, Naotaka Kakuto, Takayuki Matsuyama, Kohei Kawaguchi, Motonori Umewaka, Masaki Umano, Kengo Tanimoto, Yuichiro Umawaka, Moe Nishio

και οι μουσικοί:
Manabu Takeichi, Genjiro Okura, Tatsushi Narita, Hirotada Kamei, Mitsunori Maekawa
Οργάνωση Παραγωγής: Tomoko Nishio
Εκτέλεση Παραγωγής: Hisashi Itoh
Παραγωγή/Συμπαραγωγή: Ελληνικό Φεστιβάλ, Dance West Inc.

Advertisements

0 Responses to “Θέατρο ΝΟ – «Νέκυια» (απ’ τη ραψωδία λ της Οδύσσειας) στο Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου”



  1. Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s




Επισκεψιμότητα

  • 195,839 hits

Αρχείο


Αρέσει σε %d bloggers: